กระดูกหักแล้วติดกลับได้อย่างไร
เฝือกไม่ได้ทำให้กระดูกติด แต่ทำหน้าที่จับปลายทั้งสองข้างให้อยู่นิ่ง แล้วร่างกายจะทำสิ่งที่น่าทึ่ง คือสร้างสะพานกระดูกอ่อนชั่วคราวข้ามรอยหัก เปลี่ยนสะพานนั้นให้เป็นกระดูก แล้วใช้เวลาอีกเป็นปีค่อย ๆ แต่งให้กลับเป็นรูปร่างเดิม
กระดูกหักไม่เหมือนแผลที่ผิวหนัง
เวลาผิวหนังมีบาดแผล แผลจะหายด้วยแผลเป็น คือเนื้อเยื่อที่ปิดช่องว่างได้ แต่ไม่เหมือนของเดิมทีเดียว ถ้ามีแผลซ้ำที่เดิมจะสังเกตเห็นความต่างได้ชัด
กระดูกไม่ได้หายแบบนั้น กระดูกหักจะหายด้วย เนื้อกระดูกใหม่ และเมื่อกระบวนการเสร็จสมบูรณ์ จุดที่ซ่อมไม่ใช่รอยปะ แต่เป็นกระดูกที่เรียงตัวแบบเดียวกับกระดูกส่วนที่เหลือ
นี่คือเหตุผลที่กระดูกหักซึ่งติดดีแล้วรับน้ำหนักได้เท่าเดิม และเป็นเหตุผลที่เรื่องนี้เป็นหัวข้อที่ให้ความหวังที่สุดเรื่องหนึ่งในทางออร์โธปิดิกส์
เฝือกมีไว้ทำอะไรกันแน่
ส่วนนี้คนส่วนใหญ่เข้าใจกลับกัน
เฝือกปูน อุปกรณ์ดาม แผ่นเหล็ก หรือแกนโลหะ ไม่ได้ทำให้กระดูกเชื่อมกัน ไม่มีอย่างไหนทำได้ สิ่งที่อุปกรณ์เหล่านี้ทำคือ จับปลายกระดูกทั้งสองข้างให้นิ่งพอและชิดพอ ที่กระบวนการซ่อมของร่างกายเองจะข้ามช่องว่างไปได้ เพราะเนื้อที่ซ่อมในช่วงแรกยังนิ่ม และสะพานที่นิ่มซึ่งโดนดึงให้แยกทุกครั้งที่ขยับ จะไม่มีวันแข็งขึ้นมาได้
คำถามว่า “ถอดเฝือกได้เมื่อไหร่” จึงไม่ได้ตอบว่า “เมื่อเฝือกทำงานเสร็จ” แต่ตอบว่า “เมื่อกระดูกข้างในไม่ต้องการการจับยึดอีกแล้ว”
สี่ระยะที่คาบเกี่ยวกัน
บทความทบทวนเรื่องการหายของกระดูกหักอธิบายกระบวนการนี้เป็นระยะ ๆ แต่ละระยะคาบเกี่ยวกันมากกว่าจะเริ่มและจบเป็นขั้น ๆ ชัดเจน แต่ลำดับเหมือนกันเสมอ
- ลิ่มเลือดก่อตัว เลือดจะเข้าไปในรอยหักภายในไม่กี่ชั่วโมง ลิ่มเลือดนั้นไม่ใช่ของเสีย แต่เป็นโครงที่ทุกอย่างหลังจากนี้จะสร้างทับลงไป และเป็นตัวส่งสัญญาณชุดแรกที่เรียกเซลล์ซ่อมเข้ามา
- การอักเสบ อาการบวม ร้อน และปวดจะตามมา พร้อมกับเซลล์ที่เข้ามาเก็บกวาดส่วนที่เสียหายและเรียกทีมก่อสร้าง ช่วงที่รู้สึกแย่ที่สุดคือช่วงที่งานซ่อมช่วงแรกกำลังเดินหน้าอยู่
- สะพานที่ยังนิ่ม ในสัปดาห์ต่อมาร่างกายจะสร้าง กระดูกอ่อน ขึ้นข้ามช่องว่าง ซึ่งเป็นวัสดุลื่น ๆ ชนิดเดียวกับที่หุ้มปลายกระดูกในข้อ แต่ตรงนี้ใช้เป็นนั่งร้านชั่วคราว เรียกกันว่า แคลลัส (callus) เนื้อนี้ยังนิ่ม และนี่คือระยะที่กระดูกต้องการการปกป้องมากที่สุด
- สะพานกลายเป็นกระดูก แล้วร่างกายจึงแต่งกลับ ร่างกายจะเปลี่ยนกระดูกอ่อนเป็นกระดูก ซึ่งตอนแรกยังหยาบและหนาเทอะทะ จากนั้นเซลล์สองกลุ่มที่คอยผลัดเปลี่ยนโครงกระดูกตลอดชีวิต กลุ่มหนึ่งสลาย อีกกลุ่มสร้าง จะค่อย ๆ แต่งส่วนที่หนาเกินนั้นให้กลับเข้ารูป
ต้องนิ่ง แต่ไม่ใช่แข็งทื่อ
มีสองเรื่องที่ต้องเป็นจริงพร้อมกัน และทั้งสองดึงกันคนละทาง
รอยหักต้องอยู่นิ่ง แคลลัสที่ยังนิ่มและถูกรบกวนซ้ำ ๆ จะไม่แข็งตัว
ส่วนที่เหลือต้องขยับ แขนขาที่ไม่ได้ใช้งานเลยจะสูญเสียกล้ามเนื้ออย่างรวดเร็ว ข้อจะฝืด และกระดูกที่ไม่ได้รับแรงก็ไม่มีเหตุผลที่จะแข็งแรงขึ้น นี่คือเหตุผลที่แพทย์มักให้ขยับข้อที่อยู่เหนือและใต้ตำแหน่งที่หัก ให้ใช้แขนขาอีกข้าง และให้กลับมาลงน้ำหนักตามตารางที่กำหนด
คำสั่งเหล่านั้นไม่ใช่เรื่องทำพอเป็นพิธี และไม่ได้เหมือนกันในกระดูกหักทุกแบบ คำสั่งอย่าง “ขยับนิ้วได้ ขยับข้อศอกได้ แต่ห้ามลงน้ำหนักผ่านข้อมือ” คือแผนเฉพาะสำหรับรอยหักแบบหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุผลที่แผนที่คุณได้รับมาสำคัญกว่าอะไรก็ตามที่เขียนไว้ในหน้านี้
อะไรทำให้ติดช้า
บางอย่างเปลี่ยนไม่ได้ บางอย่างเปลี่ยนได้
- การสูบบุหรี่ ข้อนี้เป็นข้อที่แก้ได้และมีผลมากที่สุด งานวิเคราะห์อภิมานที่รวมหัตถการกว่า 7,500 ราย พบว่าผู้ที่สูบบุหรี่มีความเสี่ยงที่กระดูกจะไม่ติด ราวสองเท่า และในรายที่ติดในที่สุด ก็ใช้เวลานานกว่าโดยเฉลี่ยราวสี่สัปดาห์ การหยุดสูบแม้ในช่วงที่เพิ่งบาดเจ็บก็ยังคุ้มที่จะทำ
- เบาหวานและน้ำตาลในเลือดสูง บทความทบทวนเรื่องการหายของกระดูกหักในผู้ป่วยเบาหวานอธิบายว่าการหายช้าลงและคาดเดาได้ยากขึ้น ผ่านหลายกลไกพร้อมกัน รวมถึงความเปลี่ยนแปลงของเซลล์ที่สร้างและสลายกระดูก
- อายุ การหายช้าลงตามอายุ และระยะแต่งรูปยิ่งใช้เวลานานขึ้นเป็นพิเศษ
- เลือดมาเลี้ยงตรงรอยหักน้อย เลือดคือเส้นทางที่เซลล์ซ่อมและวัตถุดิบเดินทางเข้ามา กระดูกบางชิ้น เช่น บางส่วนของข้อมือ สะโพก และหน้าแข้ง มีเลือดมาเลี้ยงน้อยในบางตำแหน่ง และหายได้ไม่แน่นอนเท่าที่อื่น
- ความรุนแรงของการบาดเจ็บ กระดูกที่แตกเป็นหลายชิ้นพร้อมกับเนื้อเยื่อรอบ ๆ ฉีกขาด มีงานที่ต้องสร้างใหม่มากกว่ารอยร้าวเรียบ ๆ
- ยาบางชนิด ยาที่ใช้ต่อเนื่องหลายชนิดมีผลต่อการหายของกระดูก นั่นไม่ใช่เหตุผลให้หยุดยาเอง แต่เป็นเหตุผลให้แจ้งแพทย์ที่ดูแลกระดูกหักของคุณว่าใช้ยาอะไรอยู่บ้าง
เมื่อกระดูกไม่ติด
ส่วนใหญ่ติด มีส่วนน้อยที่ไม่ติดหรือใช้เวลานานกว่าที่ควรมาก เรียกว่า ภาวะกระดูกไม่ติด (nonunion)
เหตุผลเดียวที่ควรรู้ว่ามีภาวะนี้อยู่ คือรักษาได้ และจะเจอก็ต่อเมื่อมีคนมองหา อาการปวดที่ไม่ทุเลาสักที หรือแขนขาที่ยังทำสิ่งที่แพทย์บอกว่าน่าจะทำได้แล้วไม่ได้ ควรบอกแพทย์มากกว่าจะรอดูไปเรื่อย ๆ แนวทางตามปกติคือหาให้ได้ว่า ทำไม ทั้งเรื่องแนวกระดูก เลือดที่มาเลี้ยง การขยับ การติดเชื้อ การสูบบุหรี่ หรือสาเหตุทางอายุรกรรม แล้วแก้ที่ต้นเหตุนั้น
สิ่งที่คุณทำได้จริง
- ทำตามแผนการลงน้ำหนักที่ได้รับมา ไม่มากกว่าและไม่น้อยกว่า เพราะทั้งมากเกินไปและน้อยเกินไปต่างก็มีผลเสีย
- เลิกบุหรี่ แม้จะเริ่มตอนนี้ ในบรรดาทุกข้อบนหน้านี้ ข้อนี้ให้ผลมากที่สุดและอยู่ในมือคุณทั้งหมด
- กินให้ดี โปรตีน แคลเซียม และวิตามินดีให้เพียงพอ การหายของกระดูกคืองานก่อสร้าง และงานก่อสร้างต้องใช้วัสดุ
- คุมน้ำตาลในเลือด ถ้าเป็นเบาหวาน
- ทำให้ส่วนอื่นของร่างกายยังเคลื่อนไหวอยู่ แขนขาอีกข้าง ข้ออื่น ๆ และความฟิตโดยรวม ไม่ได้หยุดตามไปด้วย
- ไปตามนัดทุกครั้ง ฟิล์มเอกซเรย์ที่หกสัปดาห์คือวิธีที่จะรู้ได้แต่เนิ่น ๆ ว่ามีอะไรไม่เป็นไปตามแผน
เมื่อไหร่ควรไปพบแพทย์
ถ้าสาเหตุที่ทำให้กระดูกหักตั้งแต่แรกคือกระดูกที่บางลง นั่นเป็นอีกปัญหาหนึ่งที่ควรดูแลต่างหาก อ่านได้ที่ โรคกระดูกพรุน และ การตรวจความหนาแน่นกระดูก ส่วนเรื่องที่ว่ากระดูกคืออะไรและผลัดเปลี่ยนตัวเองอย่างไร อยู่ในบทความ กระดูกคืออวัยวะ ไม่ใช่โครงเหล็ก
คำถามที่ควรถามแพทย์
- กระดูกชิ้นนี้น่าจะใช้เวลานานแค่ไหนกว่าจะแข็ง และอีกนานแค่ไหนกว่าจะกลับมาใช้งานได้ตามปกติ
- ตอนนี้ลงน้ำหนักหรือใช้แรงได้มากแค่ไหน และจะเปลี่ยนเมื่อไหร่
- ข้อไหนที่ควรขยับ และควรขยับบ่อยแค่ไหน
- มีอะไรในตัวฉันที่ทำให้กระดูกติดช้ากว่าปกติหรือไม่
- นัดเอกซเรย์ครั้งถัดไปเมื่อไหร่ และอาการแบบไหนที่ควรกลับมาพบก่อนนัด
คำถามที่พบบ่อย
กระดูกหักใช้เวลานานแค่ไหนกว่าจะติด
ขึ้นกับว่าเป็นกระดูกชิ้นไหน หักแบบใด และเป็นของใคร เพราะกระดูกปลายแขนของเด็กกับกระดูกสะโพกของผู้สูงอายุเป็นคนละเรื่องกัน ตัวเลขที่ใช้ได้จริงคือกำหนดที่แพทย์ผู้ดูแลบอกไว้สำหรับกระดูกชิ้นนั้น สิ่งที่เหมือนกันทุกกรณีคือเวลามีสองช่วง คือช่วงสัปดาห์กว่ากระดูกจะแข็งพอใช้งาน กับช่วงเป็นเดือนถึงเป็นปีที่ร่างกายค่อย ๆ แต่งรูปร่างต่อไปเงียบ ๆ
เอกซเรย์ยังเห็นรอยอยู่ แปลว่ายังไม่ติดใช่ไหม
รอยหักอาจยังเห็นในฟิล์มได้แม้กระดูกจะแข็งพอใช้งานแล้ว และเนื้อกระดูกใหม่จะดูไม่เรียบร้อยอยู่อีกนานระหว่างที่ร่างกายยังแต่งรูปอยู่ นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่ต้องอ่านฟิล์มคู่กับอาการและการตรวจร่างกาย ไม่ใช่ดูแต่ภาพอย่างเดียว
กระดูกที่ติดแล้วจะอ่อนแอกว่าเดิมไหม
โดยทั่วไปไม่ ระยะแต่งรูปจะเปลี่ยนเนื้อกระดูกซ่อมที่ยังหยาบให้กลายเป็นกระดูกที่เรียงตัวเป็นระเบียบ กระดูกที่จัดแนวได้ดีและติดสนิทแล้วจึงแข็งแรงได้เท่าเดิม สิ่งที่เพิ่มโอกาสหักซ้ำในอนาคตคือต้นเหตุที่ทำให้หักครั้งแรกมากกว่า เช่น กระดูกบาง หรือการล้ม
กินแคลเซียมเพิ่มจะทำให้ติดเร็วขึ้นไหม
ร่างกายต้องการแคลเซียม วิตามินดี และโปรตีนให้เพียงพอสำหรับงานนี้ แต่การกินเพิ่มจากที่เพียงพออยู่แล้วไม่ได้ทำให้เร็วขึ้น และปริมาณที่แต่ละคนต้องการขึ้นกับอาหารที่กิน ผลเลือด และยาอื่นที่ใช้อยู่ จึงเป็นคำถามสำหรับแพทย์หรือเภสัชกร ไม่ใช่เรื่องที่ตัดสินใจเองจากหน้าเว็บ
แหล่งอ้างอิง
- Einhorn TA, Gerstenfeld LC. Fracture healing: mechanisms and interventions. Nat Rev Rheumatol. 2015
- Bahney CS และคณะ. Cellular biology of fracture healing. J Orthop Res. 2019
- Saul D, Khosla S. Fracture Healing in the Setting of Endocrine Diseases, Aging, and Cellular Senescence. Endocr Rev. 2022
- Pearson RG และคณะ. Do smokers have greater risk of delayed and non-union after fracture, osteotomy and arthrodesis? A systematic review with meta-analysis. BMJ Open. 2016
- Tanios M และคณะ. Diabetes and Impaired Fracture Healing: A Narrative Review of Recent Literature. Curr Osteoporos Rep. 2022
โรคและภาวะที่เกี่ยวข้อง
เขียนโดย รศ. นพ. สรวุฒิ ธรรมยงค์กิจ