ข้อเท้าแพลง

โรคนี้คืออะไร

รอบข้อเท้าของคุณมีเอ็นหลายเส้นยึดกระดูกเข้าด้วยกันและควบคุมไม่ให้ข้อบิดเกินขอบเขต ข้อเท้าแพลง คือภาวะที่เอ็นเหล่านี้ยืดหรือฉีกจากการบิดพลิก

กว่าแปดในสิบเกิดจากการพลิกเข้าด้านใน ซึ่งทำให้เอ็นกลุ่มด้านนอกของข้อเท้าได้รับบาดเจ็บ

แบ่งความรุนแรงคร่าว ๆ ได้สามระดับ

• ระดับ 1 เอ็นยืดเล็กน้อย บวมไม่มาก เดินได้
• ระดับ 2 เอ็นฉีกบางส่วน บวมและช้ำชัดเจน เดินลำบาก
• ระดับ 3 เอ็นขาดสมบูรณ์ บวมมาก ข้อรู้สึกไม่มั่นคง

อาการ

• ปวดทันทีตอนบิดพลิก และปวดมากขึ้นเมื่อลงน้ำหนัก
• บวมภายในไม่กี่ชั่วโมง มักบวมรอบปุ่มกระดูกข้อเท้าด้านนอก
• ช้ำเขียว ซึ่งอาจปรากฏหลังผ่านไปหนึ่งถึงสองวัน และอาจลามลงมาที่เท้า
• กดเจ็บบริเวณเอ็นด้านนอกของข้อเท้า
• ข้อเท้ารู้สึกไม่มั่นคง หรือทรุดในบางจังหวะ

สาเหตุและปัจจัยเสี่ยง

• การก้าวพลาด เหยียบขอบทางเท้า หรือเดินบนพื้นไม่เรียบ
• กีฬาที่ต้องกระโดดและเปลี่ยนทิศทาง เช่น บาสเกตบอล วอลเลย์บอล ฟุตบอล
• เคยข้อเท้าแพลงมาก่อน เป็นปัจจัยเสี่ยงที่สำคัญที่สุด
• การฟื้นฟูไม่ครบหลังการบาดเจ็บครั้งก่อน
• รองเท้าที่ไม่เหมาะ เช่น ส้นสูง หรือพื้นสึกจนเอียง
• กล้ามเนื้อรอบข้อเท้าและสะโพกอ่อนแรง

เมื่อไหร่ควรไปพบแพทย์

นอกจากนี้ ควรไปพบแพทย์เมื่ออาการไม่ดีขึ้นเลยหลังผ่านไปหนึ่งถึงสองสัปดาห์ ข้อเท้ายังบวมหลังผ่านไปหนึ่งเดือน หรือข้อเท้าพลิกซ้ำบ่อย

แพทย์วินิจฉัยอย่างไร

แพทย์จะถามถึงทิศทางที่ข้อเท้าพลิก และว่าลงน้ำหนักเดินได้กี่ก้าวหลังบาดเจ็บ จากนั้นคลำหาจุดกดเจ็บอย่างเป็นระบบทั้งที่เอ็นและที่ตำแหน่งกระดูกที่มักหักร่วมด้วย และตรวจความมั่นคงของข้อ

เอกซเรย์ ทำเมื่อเข้าเกณฑ์ที่สงสัยกระดูกหัก ไม่ใช่ทุกราย

อัลตราซาวด์หรือ MRI ใช้ในรายที่อาการไม่ดีขึ้นตามที่ควร หรือเมื่อสงสัยการบาดเจ็บของกระดูกอ่อนหรือเอ็นอื่น

การตรวจความมั่นคงของข้ออย่างละเอียดมักทำซ้ำหลังผ่านไปสี่ถึงห้าวัน เมื่ออาการบวมและการเกร็งลดลงแล้ว เพราะจะแม่นยำกว่า

แนวทางการรักษา

การรักษาโดยไม่ผ่าตัด

ช่วง 2–3 วันแรก เน้นลดความปวดและอาการบวม

• ประคบเย็น ครั้งละ 15–20 นาที ทุก 2–3 ชั่วโมง ห่อผ้าเสมอ
• ยกขาสูงกว่าระดับหัวใจ เมื่อนั่งหรือนอน
• พันผ้ายืดเพื่อลดบวม ไม่รัดจนชาหรือปลายเท้าเขียว
• ลงน้ำหนักเท่าที่ไหว โดยใช้ไม้ค้ำยันช่วยถ้าจำเป็น ไม่ต้องรอจนหายปวดสนิท

หลังจากนั้น เน้นการกลับมาขยับและฝึก

• อุปกรณ์พยุงข้อเท้า แบบที่ยังขยับขึ้นลงได้ ให้ผลดีกว่าเฝือกแข็งในข้อเท้าแพลงทั่วไป
• เริ่มขยับข้อเท้า ตั้งแต่ช่วงแรกเท่าที่ทำได้
• ฝึกการทรงตัว เป็นส่วนที่ลดการพลิกซ้ำได้มากที่สุด
• ยาแก้ปวด ใช้ในช่วงสั้น ๆ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้เสมอ

การผ่าตัด

พบไม่บ่อยในการบาดเจ็บครั้งแรก แพทย์จะพิจารณาเมื่อข้อเท้ายังไม่มั่นคงและพลิกซ้ำบ่อยแม้ฟื้นฟูอย่างเต็มที่มาแล้วหลายเดือน หรือเมื่อมีการบาดเจ็บของกระดูกอ่อนหรือเอ็นอื่นร่วมด้วย

การฟื้นตัวและการฟื้นฟู

ไต่ขึ้นทีละขั้นตามที่อาการเอื้อ หยุดถ้าปวดแปลบ หรือถ้าเช้าวันถัดไปข้อเท้าบวมมากขึ้น

เขียนตัวอักษรด้วยปลายเท้า

2 รอบ

นั่งบนเก้าอี้ ยกเท้าข้างที่บาดเจ็บลอยขึ้น แล้วใช้หัวแม่เท้าเขียนตัวอักษร ก ถึง ฮ ในอากาศช้า ๆ

ข้อสังเกต เริ่มได้ตั้งแต่วันแรก ๆ เท่าที่ไม่ปวดแปลบ

ดันข้อเท้าออกด้านนอกด้วยยางยืด

3 รอบ · 15 ครั้ง

นั่งเหยียดขา คล้องยางยืดที่ฝ่าเท้าและยึดปลายอีกข้างไว้ ดันเท้าออกด้านนอกต้านยางยืด แล้วผ่อนกลับช้า ๆ

ข้อสังเกต กล้ามเนื้อกลุ่มนี้คือกลุ่มที่ป้องกันการพลิกเข้าด้านใน

ยืนขาเดียว

3 ครั้ง · ค้างไว้ 30 วินาที

ยืนใกล้ผนังเพื่อจับได้ถ้าเสียหลัก ยกเท้าอีกข้างขึ้น ยืนทรงตัวบนขาข้างที่บาดเจ็บ เมื่อทำได้สบายแล้วให้ลองหลับตา

ข้อสังเกต ท่านี้คือส่วนที่คนมักข้าม และเป็นส่วนที่ลดการพลิกซ้ำได้มากที่สุด

เขย่งปลายเท้า

3 รอบ · 15 ครั้ง

ยืนจับพนักเก้าอี้ เขย่งส้นเท้าขึ้นช้า ๆ ค้างไว้ 2 วินาที แล้วลดลงช้า ๆ เมื่อทำสองขาได้ดีแล้วค่อยเปลี่ยนเป็นขาเดียว

การป้องกันและการดูแลตนเอง

• ฝึกยืนขาเดียวต่อไปแม้หายแล้ว อย่างน้อยสัปดาห์ละ 3 ครั้ง
• ใช้อุปกรณ์พยุงข้อเท้าหรือพันเทป ในช่วงกลับไปเล่นกีฬาในหกถึงสิบสองเดือนแรกหลังบาดเจ็บ
• อุ่นเครื่องก่อนเล่นกีฬา และรวมท่าฝึกการทรงตัวไว้ในการอุ่นเครื่อง
• เลือกรองเท้าที่พอดีเท้าและเปลี่ยนเมื่อพื้นสึกจนเอียง
• ระวังพื้นต่างระดับและแสงสว่างในบ้าน โดยเฉพาะทางเข้าบ้านและบันได
• อย่ากลับไปเล่นกีฬาเต็มที่จนกว่าจะยืนขาเดียวหลับตาได้มั่นคง และวิ่งซิกแซกได้โดยไม่กังวล

คำถามที่ควรถามแพทย์

• ข้อเท้าของฉันจำเป็นต้องเอกซเรย์หรือไม่ และเพราะอะไร
• เอ็นของฉันบาดเจ็บระดับใด และข้อยังมั่นคงหรือไม่
• ฉันควรลงน้ำหนักได้แค่ไหน และควรใช้อุปกรณ์พยุงชนิดใด
• ฉันควรเริ่มฝึกการทรงตัวเมื่อไหร่ และควรฝึกนานแค่ไหน
• ฉันจะกลับไปเดิน ทำงาน และเล่นกีฬาได้เมื่อไหร่