ผ่าตัดส่องกล้องข้อ กล้องทำอะไรได้ และทำอะไรไม่ได้

การส่องกล้องข้อคืออะไร

การส่องกล้องข้อ (arthroscopy) คือการมองเข้าไปในข้อด้วยกล้อง ชื่อภาษาอังกฤษแปลตรงตัวแบบนั้นเลย คือ arthro แปลว่าข้อ และ scopy แปลว่าการส่องดู

แท่งกล้องขนาดราวด้ามดินสอ ซึ่งมีเลนส์และไฟอยู่ที่ปลาย จะสอดเข้าไปทางแผลยาวไม่กี่มิลลิเมตร ภาพที่กล้องเห็นจะขยายขึ้นไปปรากฏบนจอ แผลเล็กอีกแผลหนึ่งใช้สอดเครื่องมือเข้าไปทำงานคู่กัน และจะเพิ่มแผลที่สามเมื่อจำเป็น

ก่อนจะมีเทคนิคนี้ การดูข้างในข้อเข่าหมายถึงการเปิดข้อ ความต่างตรงนี้คือหัวใจของทั้งเทคนิค ไม่ใช่เรื่องความสวยงามของแผลเป็น แต่คือการที่ศัลยแพทย์มองและทำงานกับข้างในข้อได้ โดยไม่ต้องรื้อข้อออกเพื่อเข้าไปถึง

ทำไมต้องใส่น้ำเข้าไปในข้อ

ส่วนนี้เป็นเรื่องที่คนส่วนใหญ่ไม่เคยนึกถึง และอธิบายหลายอย่างเกี่ยวกับการผ่าตัดนี้ได้

ข้อไม่ใช่ห้องว่างที่มีอากาศอยู่ข้างใน ผิวข้อทั้งสองด้านแนบชิดกัน มีเพียงฟิล์มน้ำบาง ๆ คั่นอยู่ ถ้าสอดกล้องเข้าไปแบบนั้นจะไม่เห็นอะไรเลย เพราะเลนส์แนบอยู่กับเนื้อเยื่อ

ศัลยแพทย์จึงต้องปล่อยน้ำเกลือปลอดเชื้อเข้าไปในข้อตลอดการผ่าตัด น้ำจะดันช่องว่างให้เปิดออก ล้างเลือดออกให้ภาพชัด และเปิดที่ให้เครื่องมือขยับได้ และนี่คือเหตุผลที่ทำให้

• ข้อรู้สึกตึงและบวมหลังผ่าตัด เพราะน้ำบางส่วนยังค้างอยู่อีกวันสองวัน
• ผ้าปิดแผลอาจมีน้ำซึม ในชั่วโมงแรก ๆ ซึ่งเป็นเรื่องปกติ ไม่ใช่เรื่องน่าตกใจ
• การผ่าตัดมีข้อจำกัดเรื่องเวลา ที่การผ่าตัดแบบเปิดไม่มี เพราะน้ำที่มีแรงดันจะค่อย ๆ ซึมเข้าไปในเนื้อเยื่อรอบข้อ

กล้องทำอะไรได้ดี

กล้องเป็นเพียงทางเข้า สิ่งที่สำคัญคือทำอะไรเมื่อเข้าไปถึงแล้ว

• มองดู บางครั้งคำตอบที่ตรงไปตรงมาคือ ผลตรวจภาพ การตรวจร่างกาย และประวัติที่ผู้ป่วยเล่าไม่ตรงกัน การเข้าไปดูตรง ๆ จึงเป็นตัวตัดสิน กรณีแบบนี้พบน้อยกว่าสมัยก่อนมาก เพราะ MRI พัฒนาขึ้นมาก
• เอาสิ่งที่ไม่ควรอยู่ออก เช่น แผ่นเนื้อที่ฉีกปลิ้นจนสะดุดในข้อ ชิ้นส่วนที่หลุดลอย หรือเยื่อบุข้อที่อักเสบ
• เย็บซ่อมเนื้อเยื่อที่ฉีก เช่น เย็บหมอนรองข้อเข่าที่ฉีกให้กลับเข้าที่ หรือเย็บเอ็นหมุนไหล่ที่ขาดกลับไปติดกับกระดูก
• สร้างขึ้นใหม่ เอ็นไขว้หน้าเส้นใหม่ใส่เข้าไปได้ผ่านแผลเล็กชุดเดิม โดยเจาะอุโมงค์ในกระดูกเป็นทางผ่าน
• เปิดพื้นที่ให้กว้างขึ้น โดยกรอกระดูกส่วนที่ไปเบียดเส้นเอ็นหรือเบียดกระดูกอีกชิ้น

สิ่งที่กล้องทำไม่ได้

หัวข้อนี้สำคัญกว่าหัวข้อก่อนหน้า เพราะภาพที่คนส่วนใหญ่มีต่อการผ่าตัดส่องกล้องคือเครื่องมือซ่อมได้สารพัด

ทำให้ผิวข้อที่สึกไปแล้วงอกกลับมาไม่ได้ เมื่อกระดูกอ่อนผิวข้อบางลงแล้ว ไม่มีเครื่องมือใดทำให้กลับมาเหมือนเดิม กล้องเก็บแต่งแผ่นที่ปลิ้นจนสะดุดได้ แต่ปูผิวข้อใหม่ไม่ได้

ข้อจำกัดนี้ไม่ใช่เรื่องเล็ก คณะทำงานนานาชาติที่ทบทวนการส่องกล้องใน ข้อเข่าเสื่อม คือข้อที่สึก ไม่ว่าจะเจอรอยฉีกของหมอนรองข้อในผลตรวจภาพร่วมด้วยหรือไม่ ได้ให้คำแนะนำว่าไม่ควรผ่าตัดส่องกล้องในผู้ป่วยกลุ่มนี้แทบทั้งหมด เพราะประโยชน์ที่ได้ไม่คงทน และการไม่ผ่าตัดก็ไม่ได้แปลว่าปล่อยทิ้งไว้เฉย ๆ งานทบทวนวรรณกรรมที่เปรียบเทียบโปรแกรมออกกำลังกายที่เหมาะสมกับการผ่าตัดส่องกล้องในรอยฉีกของหมอนรองข้อแบบเสื่อมสภาพ ก็พบผลด้านความปวดและการใช้งานใกล้เคียงกันซ้ำแล้วซ้ำอีก

รูปแบบนี้ตรงกับภาพรวมของการดูแลโรคกระดูกและกล้ามเนื้อทั้งหมด งานทบทวนแนวทางเวชปฏิบัติคุณภาพสูงชี้ตรงกันว่าให้เริ่มจากการออกกำลังกาย การให้ความรู้ และการจัดการภาระที่ลงข้อ แล้วเก็บการผ่าตัดไว้สำหรับกรณีที่การผ่าตัดเป็นสิ่งที่ช่วยได้จริง

แผลเล็กไม่ได้แปลว่าเรื่องเล็ก

ถ้าจะจำจากหน้านี้ไปข้อเดียว ให้จำข้อนี้

แผลจากการส่องกล้องยาวเพียงไม่กี่มิลลิเมตรต่อแผล และหายภายในสองสัปดาห์ แต่สิ่งที่ทำไว้ข้างในเดินตามตารางเวลาคนละชุดโดยสิ้นเชิง

• เอาชิ้นส่วนที่หลุดลอยออก ข้ออาจสงบลงภายในไม่กี่สัปดาห์
• เย็บซ่อมหมอนรองข้อ เนื้อที่เย็บไว้ต้องใช้เวลาเป็นเดือน และมักมีข้อจำกัดเรื่องการงอเข่าและการลงน้ำหนักระหว่างที่รอให้ติด
• สร้างเอ็นใหม่ หรือเย็บเส้นเอ็นกลับไปติดกระดูก เนื้อเยื่อใหม่ต้องงอกเข้าไปยึดกับกระดูก ซึ่งใช้เวลาเป็นเดือน มีโปรแกรมฟื้นฟูแบ่งเป็นระยะ และการเร่งคือสาเหตุที่รอยเย็บหลุด

แผลที่ผิวหนังซึ่งดูเรียบร้อยแล้ว ไม่ใช่หลักฐานว่าข้างในเรียบร้อยด้วย นี่คือเหตุผลที่แผนการฟื้นฟู ไม่ใช่หน้าตาของแผล คือสิ่งที่บอกว่าตอนนี้อยู่ตรงไหน และเป็นเหตุผลที่คำว่า “ส่องกล้อง” กับ “หายเร็ว” ไม่ใช่คำเดียวกัน

วันผ่าตัดเป็นอย่างไร

รายละเอียดต่างกันไปตามโรงพยาบาล ข้อที่ผ่า และวิธีผ่าตัด แผนที่คุณได้รับคือแผนที่ใช้กับคุณ โดยภาพรวมคือ

• มักวางแผนเป็น การผ่าตัดแบบไปกลับ มีงานวิเคราะห์จากฐานข้อมูลการส่องกล้องเข่า สะโพก และไหล่แบบไปกลับเกือบ 100,000 ราย พบว่าราว 2.6% ต้องนอนโรงพยาบาลต่อแทนที่จะได้กลับบ้าน
• วิธีระงับความรู้สึกอาจเป็นการดมยาสลบ การบล็อกหลัง การบล็อกเส้นประสาทเฉพาะส่วน หรือใช้ร่วมกัน วิสัญญีแพทย์จะอธิบายให้ฟัง
• ตื่นขึ้นมาจะมีผ้าพันรอบข้อ และข้อมักบวม
• ควรมีคนพากลับบ้าน และไม่ควรขับรถเองในวันนั้น
• ก่อนกลับบ้านควรได้รับยาแก้ปวด แผนการขยับ และวันที่จะเริ่มกายภาพบำบัด ให้ครบทั้งสามอย่าง

ส่วนคำถามว่า ควรผ่าตัดหรือไม่ จะชั่งน้ำหนักอย่างไร ควรถามอะไร และถ้ารอจะเกิดอะไรขึ้น เป็นคนละคำถาม และอยู่ในหน้า การผ่าตัด โดยเฉพาะ

เมื่อไหร่ควรไปพบแพทย์

การผ่าตัดทุกชนิดมีความเสี่ยง ทั้งการติดเชื้อ ลิ่มเลือดที่ขาหรือที่ปอด ข้อฝืด และการบาดเจ็บของเส้นประสาทหรือหลอดเลือด ความเสี่ยงเหล่านี้พบไม่บ่อยหลังการส่องกล้อง แต่ไม่ใช่ศูนย์ และผู้ที่ขอความยินยอมจากคุณควรอธิบายความเสี่ยงที่เกี่ยวข้องกับการผ่าตัดของคุณโดยเฉพาะ

คำถามที่ควรถามแพทย์

• ในข้อนั้นคาดว่าจะทำอะไรบ้าง และมีอะไรที่อาจทำให้แผนเปลี่ยนระหว่างผ่าตัด
• การผ่าตัดครั้งนี้คาดว่าจะช่วยเรื่องอะไร ความปวด อาการล็อก ความมั่นคงของข้อ หรืออย่างอื่น
• ถ้ารอไว้ก่อน หรือลองทำโปรแกรมฟื้นฟูก่อน จะเกิดอะไรขึ้น
• อีกนานแค่ไหนจึงจะเดินได้ปกติ ขับรถได้ ทำงานได้ และกลับไปเล่นกีฬาได้
• การผ่าตัดแบบนี้มีความเสี่ยงอะไรบ้างสำหรับคนแบบฉัน