ข้อเข่าเสื่อม

โรคนี้คืออะไร

ปลายกระดูกที่มาประกบกันเป็นข้อเข่า มีผิวเรียบลื่นหุ้มอยู่ เรียกว่า กระดูกอ่อนผิวข้อ (articular cartilage) ทำหน้าที่ให้ข้อเคลื่อนไหวได้ลื่นและช่วยกระจายแรงกระแทก

ข้อเข่าเสื่อมคือภาวะที่กระดูกอ่อนนี้ค่อย ๆ บางลงและเสียความเรียบไป เมื่อผิวข้อไม่เรียบเหมือนเดิม การเคลื่อนไหวจึงมีการเสียดสีมากขึ้น เกิดอาการปวดและฝืด และในระยะยาวกระดูกรอบข้ออาจมีการงอกออกมาเป็นปุ่ม ทำให้ข้อดูใหญ่ขึ้นหรือผิดรูป

ภาวะนี้เกิดขึ้นอย่างช้า ๆ เป็นปี ไม่ใช่โรคที่เกิดขึ้นทันทีทันใด และไม่ได้แปลว่าคุณจะต้องเดินไม่ได้ในอนาคต คนจำนวนมากที่มีข้อเข่าเสื่อมยังใช้ชีวิตได้ตามปกติเมื่อได้รับการดูแลที่เหมาะสม

อาการ

อาการที่พบบ่อย ได้แก่

• ปวดเข่าเวลาใช้งาน เช่น เดินไกล ขึ้นลงบันได ลุกจากเก้าอี้ หรือนั่งยอง ๆ และมักดีขึ้นเมื่อได้พัก
• ข้อฝืดตอนเช้า หรือฝืดหลังนั่งอยู่นาน ๆ มักเป็นอยู่ไม่เกินประมาณ 30 นาทีแล้วค่อยดีขึ้นเมื่อขยับ
• เสียงกรอบแกรบในข้อ ขณะงอหรือเหยียดเข่า
• เข่าบวมเป็นครั้งคราว โดยเฉพาะหลังใช้งานหนักกว่าปกติ
• งอหรือเหยียดเข่าได้ไม่สุด เมื่อเวลาผ่านไป
• ขาโก่งผิดรูป ในรายที่เป็นมานานและสึกมากด้านใดด้านหนึ่ง

อาการมักเป็น ๆ หาย ๆ มีช่วงที่ดีและช่วงที่แย่ลงสลับกัน ไม่ได้แย่ลงเรื่อย ๆ ทุกวัน

สาเหตุและปัจจัยเสี่ยง

ข้อเข่าเสื่อมมักเกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน ไม่ได้เกิดจากสาเหตุเดียว

• อายุที่มากขึ้น เป็นปัจจัยที่พบบ่อยที่สุด
• น้ำหนักตัวที่มาก ทุกก้าวที่เดิน เข่ารับแรงหลายเท่าของน้ำหนักตัว การลดน้ำหนักจึงลดแรงที่ลงข้อได้มาก
• เคยได้รับบาดเจ็บที่เข่ามาก่อน เช่น เอ็นไขว้หน้าฉีกขาด หมอนรองข้อเข่าฉีกขาด หรือกระดูกหักที่ลามเข้าผิวข้อ
• การใช้งานข้อซ้ำ ๆ ในท่าที่รับแรงมาก เช่น การนั่งยอง คุกเข่า หรือยกของหนักเป็นประจำ
• กล้ามเนื้อต้นขาอ่อนแรง ทำให้ข้อขาดตัวช่วยรับแรง
• ประวัติในครอบครัว และรูปร่างของขาที่โก่งหรือเข่าชิดตั้งแต่เดิม

เมื่อไหร่ควรไปพบแพทย์

อาการปวดเข่าส่วนใหญ่ไม่ใช่เรื่องฉุกเฉิน และสามารถนัดพบแพทย์ตามปกติได้ แต่มีบางอาการที่ควรไปพบแพทย์ทันที เพราะอาจเกิดจากสาเหตุอื่นที่ต้องรีบรักษา

นอกเหนือจากอาการเร่งด่วนข้างต้น คุณควรไปพบแพทย์เมื่อปวดเข่าต่อเนื่องเกินสองถึงสามสัปดาห์ อาการรบกวนการนอนหรือการทำงาน หรือเมื่อกินยาแก้ปวดที่ซื้อเองแล้วยังไม่ดีขึ้น

แพทย์วินิจฉัยอย่างไร

การวินิจฉัยส่วนใหญ่อาศัยการซักประวัติและตรวจร่างกายเป็นหลัก แพทย์จะถามลักษณะอาการปวด สิ่งที่ทำให้ปวดมากขึ้นหรือน้อยลง และผลกระทบต่อชีวิตประจำวัน จากนั้นจะตรวจดูการเคลื่อนไหวของข้อ จุดที่กดเจ็บ ภาวะบวม ความมั่นคงของข้อ และแนวของขา

ภาพเอกซเรย์ ช่วยดูช่องว่างระหว่างกระดูกที่แคบลงและกระดูกงอก แต่สิ่งสำคัญที่ควรเข้าใจคือ ระดับความเสื่อมในภาพเอกซเรย์กับระดับความปวดไม่ได้ตรงกันเสมอไป บางคนภาพดูเสื่อมมากแต่ปวดน้อย บางคนภาพดูเสื่อมไม่มากแต่ปวดมาก แนวทางการรักษาจึงยึดจากอาการของคุณเป็นหลัก

โดยทั่วไปไม่จำเป็นต้องตรวจเอ็มอาร์ไอ (MRI) ในการวินิจฉัยข้อเข่าเสื่อม แพทย์จะพิจารณาส่งตรวจเพิ่มเมื่อสงสัยภาวะอื่นร่วมด้วย

แนวทางการรักษา

การรักษาโดยไม่ผ่าตัด

วิธีที่ไม่ต้องผ่าตัดคือแนวทางหลักและควรทำอย่างเต็มที่ก่อนเสมอ

• การออกกำลังกาย เป็นวิธีที่มีหลักฐานสนับสนุนมากที่สุด ทั้งการฝึกกำลังกล้ามเนื้อต้นขาและการออกกำลังกายแบบแอโรบิกที่แรงกระแทกต่ำ เช่น เดินบนพื้นราบ ปั่นจักรยาน หรือออกกำลังกายในน้ำ ประโยชน์จะเห็นชัดเมื่อทำสม่ำเสมอต่อเนื่องหลายสัปดาห์
• การลดน้ำหนัก ในผู้ที่มีน้ำหนักเกิน การลดน้ำหนักลงแม้เพียงเล็กน้อยก็ช่วยลดอาการปวดได้อย่างมีความหมาย
• การปรับกิจกรรม ลดท่าที่ลงน้ำหนักข้อมาก เช่น นั่งยอง คุกเข่า นั่งพับเพียบ และขึ้นลงบันไดบ่อย ๆ
• การประคบ ทั้งความร้อนและความเย็นช่วยบรรเทาอาการได้ เลือกตามที่คุณรู้สึกสบายกว่า
• อุปกรณ์ช่วย เช่น ไม้เท้าถือด้านตรงข้ามกับเข่าที่ปวด ช่วยลดแรงที่ลงข้อได้จริง และรองเท้าที่มีพื้นนุ่มรองรับแรงกระแทก
• ยา แพทย์อาจพิจารณายาแก้ปวดกลุ่มพาราเซตามอล หรือยาต้านการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ (NSAIDs) ทั้งชนิดทาและชนิดรับประทาน ยาแต่ละกลุ่มมีข้อควรระวังต่างกัน โดยเฉพาะในผู้ที่มีโรคไต โรคหัวใจ หรือโรคกระเพาะอาหาร จึงควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้เสมอ
• การฉีดยาเข้าข้อ เช่น สเตียรอยด์ อาจช่วยลดปวดในช่วงที่อาการกำเริบ แต่เป็นการบรรเทาชั่วคราวและไม่ควรฉีดบ่อยเกินไป

การผ่าตัด

การผ่าตัดจะพิจารณาเมื่อลองวิธีที่ไม่ผ่าตัดอย่างเต็มที่แล้วแต่ยังปวดมากจนกระทบการใช้ชีวิตประจำวันหรือการนอน

การผ่าตัดเปลี่ยนผิวข้อเข่าเทียม (knee arthroplasty) คือการนำผิวข้อที่สึกออกและใส่ผิวข้อเทียมแทน เป้าหมายหลักคือลดอาการปวดและทำให้กลับมาเดินและใช้ชีวิตประจำวันได้ดีขึ้น ผู้ป่วยส่วนใหญ่พอใจกับผลการผ่าตัด แต่ทุกการผ่าตัดมีความเสี่ยง เช่น การติดเชื้อ ลิ่มเลือดอุดตัน และข้อฝืด จึงต้องชั่งน้ำหนักระหว่างประโยชน์และความเสี่ยงร่วมกับแพทย์ของคุณ

ในผู้ที่อายุน้อยกว่าและมีการสึกเฉพาะด้านเดียวของข้อ อาจมีทางเลือกอื่น เช่น การผ่าตัดปรับแนวกระดูก หรือการเปลี่ยนผิวข้อเพียงบางส่วน แพทย์จะอธิบายทางเลือกที่เหมาะกับคุณ

การส่องกล้องล้างข้อเพียงอย่างเดียวไม่ได้ช่วยในข้อเข่าเสื่อมทั่วไป และไม่แนะนำให้ทำเพื่อจุดประสงค์นี้

การฟื้นตัวและการฟื้นฟู

เมื่อรักษาโดยไม่ผ่าตัด อาการมักค่อย ๆ ดีขึ้นในช่วงหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน สิ่งสำคัญคือความสม่ำเสมอ ไม่ใช่ความหนักของการออกกำลังกาย ควรตั้งเป้าเล็ก ๆ ที่ทำได้ทุกวันมากกว่าหักโหมเป็นครั้งคราว

หากได้รับการผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียม โดยทั่วไปจะเริ่มลุกเดินโดยมีอุปกรณ์ช่วยตั้งแต่ช่วงแรกหลังผ่าตัด และค่อย ๆ เพิ่มระยะทางและองศาการงอเข่าตามโปรแกรมกายภาพบำบัด การฟื้นตัวจนรู้สึกใกล้เคียงปกติมักใช้เวลาหลายเดือน ระยะเวลาที่แน่นอนแตกต่างกันในแต่ละคน ทีมที่ดูแลคุณจะเป็นผู้กำหนดเป้าหมายในแต่ละช่วง

การป้องกันและการดูแลตนเอง

• รักษาน้ำหนักตัวให้อยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสม
• ฝึกกล้ามเนื้อต้นขาให้แข็งแรงอย่างสม่ำเสมอ เช่น การเหยียดเข่าตรงในท่านั่ง หรือการลุกนั่งจากเก้าอี้ช้า ๆ
• เลือกการออกกำลังกายที่แรงกระแทกต่ำ และอบอุ่นร่างกายก่อนทุกครั้ง
• หลีกเลี่ยงท่านั่งยอง คุกเข่า และนั่งพับเพียบเป็นเวลานาน
• ใช้รองเท้าที่พอดีและมีพื้นรองรับแรงกระแทกได้ดี
• หากรู้สึกปวดมากขึ้นระหว่างออกกำลังกาย ให้ลดความหนักลงและปรึกษาแพทย์หรือนักกายภาพบำบัด อย่าฝืนทำต่อจนปวดมาก

คำถามที่ควรถามแพทย์

• อาการปวดเข่าของฉันน่าจะเกิดจากสาเหตุใด และมีสาเหตุอื่นที่ต้องแยกหรือไม่
• ฉันควรเริ่มออกกำลังกายแบบใด และควรทำบ่อยแค่ไหน
• กิจกรรมใดที่ฉันควรเลี่ยง และกิจกรรมใดที่ยังทำได้ตามปกติ
• ยาที่ฉันใช้อยู่มีข้อควรระวังอะไรกับโรคประจำตัวของฉันบ้าง
• ฉันควรกลับมาพบแพทย์อีกครั้งเมื่อไหร่ หรือเมื่อมีอาการอะไร