หมอนรองข้อเข่าฉีกขาด

โรคนี้คืออะไร

ในข้อเข่าแต่ละข้างมี หมอนรองข้อเข่า (meniscus) สองแผ่น แผ่นหนึ่งอยู่ด้านในและอีกแผ่นอยู่ด้านนอก วางคั่นระหว่างปลายกระดูกต้นขากับปลายกระดูกหน้าแข้ง

หน้าที่ของหมอนรองข้อเข่าคือกระจายน้ำหนักจากจุดสัมผัสเล็ก ๆ ให้กว้างขึ้น ทำให้กระดูกอ่อนผิวข้อไม่ถูกกดจนเสียหาย นอกจากนี้ยังช่วยให้ข้อมั่นคงและช่วยหล่อลื่น

หมอนรองข้อเข่ามีเลือดมาเลี้ยงเฉพาะบริเวณขอบด้านนอกประมาณหนึ่งในสาม ส่วนที่เหลือแทบไม่มีเลือดมาเลี้ยงเลย ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมรอยฉีกบางตำแหน่งจึงหายได้และบางตำแหน่งไม่หาย

อาการ

• ปวดตามแนวข้อ ด้านในหรือด้านนอกของเข่า มักกดแล้วเจ็บตรงจุด
• เข่าบวม มักบวมช้าภายในหนึ่งถึงสองวัน ไม่ใช่บวมทันที
• รู้สึกสะดุดหรือมีอะไรขัดในเข่า เวลางอหรือเหยียด
• เข่าล็อก คือเหยียดไม่สุดหรืองอไม่สุดเพราะมีชิ้นส่วนไปขัด
• ปวดมากขึ้นเวลานั่งยอง คุกเข่า บิดตัว หรือขึ้นลงบันได
• เข่าทรุด ในบางราย

ในคนอายุน้อย อาการมักเริ่มทันทีหลังจังหวะบิดตัว ส่วนในคนวัยกลางคนขึ้นไป อาการมักค่อย ๆ เริ่ม บางครั้งเริ่มหลังลุกจากท่านั่งยองธรรมดา

สาเหตุและปัจจัยเสี่ยง

รอยฉีกมีสองแบบที่ต่างกันมาก

รอยฉีกจากการบาดเจ็บ พบในคนอายุน้อยและนักกีฬา เกิดจากการบิดหมุนขณะที่เท้าตรึงอยู่กับพื้น มักพบร่วมกับเอ็นไขว้หน้าบาดเจ็บ

รอยฉีกจากความเสื่อม พบในคนวัยกลางคนขึ้นไป หมอนรองข้อเข่าที่เสื่อมลงตามอายุจะเปราะและฉีกได้จากแรงเพียงเล็กน้อย มักพบร่วมกับข้อเข่าเสื่อมในระยะเริ่มต้น

ปัจจัยที่เพิ่มโอกาส ได้แก่ อายุ น้ำหนักตัวที่มาก งานที่ต้องนั่งยองหรือคุกเข่ามาก กีฬาที่ต้องเปลี่ยนทิศทาง และการเคยบาดเจ็บเข่ามาก่อน

เมื่อไหร่ควรไปพบแพทย์

นอกจากนี้ ควรไปพบแพทย์เมื่อเข่าสะดุดหรือทรุดบ่อย เข่าบวมซ้ำ ๆ หรือปวดจนเดินได้น้อยลงกว่าเดิมชัดเจน

แพทย์วินิจฉัยอย่างไร

การซักประวัติและตรวจร่างกาย แพทย์จะถามถึงจังหวะที่บาดเจ็บ ความเร็วของการบวม และอาการล็อกหรือสะดุด จากนั้นคลำหาจุดกดเจ็บตามแนวข้อ ตรวจพิสัยการเคลื่อนไหว และทำท่าทดสอบที่บิดเข่าเบา ๆ เพื่อดูว่ากระตุ้นอาการหรือไม่

เอกซเรย์ ไม่เห็นหมอนรองข้อเข่า แต่ใช้ดูว่ามีข้อเข่าเสื่อมร่วมด้วยแค่ไหน ซึ่งมีผลต่อการตัดสินใจรักษาอย่างมาก ควรถ่ายในท่ายืนลงน้ำหนัก

MRI เห็นรอยฉีกได้ชัด บอกตำแหน่ง ลักษณะ และการบาดเจ็บอื่นที่พบร่วม แต่ควรอ่านคู่กับอาการเสมอ เพราะรอยฉีกจากความเสื่อมพบได้ในคนจำนวนมากที่ไม่มีอาการ

แนวทางการรักษา

การรักษาโดยไม่ผ่าตัด

เป็นทางเลือกแรกในผู้ป่วยส่วนใหญ่ โดยเฉพาะรอยฉีกจากความเสื่อมและรายที่เข่าไม่ล็อก

• ปรับกิจกรรม ลดการนั่งยอง คุกเข่า และการบิดตัว ในช่วงที่ยังปวด
• ควบคุมอาการบวม ด้วยการประคบเย็นและยกขาสูงในช่วงแรก
• ออกกำลังกายและกายภาพบำบัด เน้นกล้ามเนื้อต้นขาและสะโพก เป็นการรักษาหลักที่มีหลักฐานสนับสนุน
• ยาแก้ปวด ตามที่แพทย์หรือเภสัชกรแนะนำ ควรปรึกษาก่อนใช้เสมอ
• ลดน้ำหนักตัว ถ้าน้ำหนักเกิน เพราะลดแรงที่ผ่านหมอนรองข้อเข่าโดยตรง

การผ่าตัด

แพทย์จะพิจารณาผ่าตัดเมื่อ

• เข่าล็อกจริง คือมีชิ้นส่วนพับไปขัดจนเหยียดไม่สุด ซึ่งควรได้รับการแก้ไขโดยเร็ว
• รอยฉีกที่เย็บซ่อมได้ ในคนอายุน้อย โดยเฉพาะรอยฉีกใกล้ขอบด้านนอกที่มีเลือดมาเลี้ยง
• ผ่าตัดร่วมกับการสร้างเอ็นไขว้หน้า
• อาการยังรบกวนชีวิตประจำวันมาก หลังฟื้นฟูอย่างเต็มที่มาแล้วระยะหนึ่ง

การผ่าตัดมีสองแนวทาง คือ เย็บซ่อม ซึ่งเก็บหมอนรองข้อเข่าไว้แต่ต้องระวังนานกว่า และ ตัดส่วนที่ฉีกออก ซึ่งฟื้นตัวเร็วกว่าแต่เหลือหมอนรองข้อเข่าน้อยลง ควรถามแพทย์ว่าในกรณีของคุณเลือกแบบใดและเพราะอะไร

การฟื้นตัวและการฟื้นฟู

หลังผ่าตัดเย็บซ่อม ให้ยึดตามคำแนะนำของแพทย์ผู้ผ่าตัดเป็นหลัก เพราะข้อจำกัดเรื่องการงอเข่าและการลงน้ำหนักต่างกันในแต่ละราย

ท่าเหล่านี้ใช้ได้ทั้งกับการดูแลแบบไม่ผ่าตัดและช่วงฟื้นตัวหลังผ่าตัดเมื่อแพทย์อนุญาตแล้ว

เกร็งกล้ามเนื้อต้นขาในท่านอน

2 รอบ · 10 ครั้ง · ค้างไว้ 5 วินาที

นอนหงายเหยียดขาตรง กดหลังเข่าลงกับพื้นพร้อมเกร็งกล้ามเนื้อหน้าขาให้สะบ้าขยับขึ้นเล็กน้อย ค้างไว้ แล้วผ่อน

ข้อสังเกต ทำได้แม้เข่ายังบวม เป็นท่าแรกที่ควรเริ่ม

ยกขาตรงในท่านอน

2 รอบ · 10 ครั้ง

นอนหงาย งอเข่าอีกข้างตั้งขึ้น เหยียดเข่าข้างที่ปวดให้ตรง เกร็งหน้าขาแล้วยกขาขึ้นสูงประมาณหนึ่งฝ่ามือ ค้างไว้ 3 วินาที แล้วลดลงช้า ๆ

ย่อเข่าครึ่งช่วงโดยพิงผนัง

2 รอบ · 10 ครั้ง · ค้างไว้ 5 วินาที

ยืนพิงผนัง เท้าห่างจากผนังประมาณหนึ่งช่วงเท้า ย่อเข่าลงไม่เกิน 45 องศา ค้างไว้ แล้วดันตัวขึ้น

ข้อสังเกต ห้ามย่อลึกจนเข่างอมาก โดยเฉพาะถ้าเพิ่งเย็บซ่อมหมอนรองข้อเข่า

ยืนขาเดียว

3 ครั้ง · ค้างไว้ 20 วินาที

ยืนใกล้ผนังหรือเก้าอี้เพื่อจับได้ถ้าเสียหลัก ยกเท้าข้างหนึ่งขึ้นเล็กน้อย ยืนทรงตัวบนขาอีกข้าง

ข้อสังเกต เข่าต้องอยู่ในแนวเดียวกับปลายเท้า ไม่บิดเข้าด้านใน

การป้องกันและการดูแลตนเอง

• รักษาน้ำหนักตัวให้เหมาะสม
• ฝึกกล้ามเนื้อต้นขาและสะโพกอย่างสม่ำเสมอ สัปดาห์ละ 2–3 ครั้ง
• ลดการนั่งยองและคุกเข่านาน ๆ ถ้าเลี่ยงไม่ได้ ให้หาที่รองและเปลี่ยนท่าบ่อย ๆ
• อุ่นเครื่องก่อนเล่นกีฬา และฝึกเปลี่ยนทิศทางด้วยเทคนิคที่ถูกต้อง
• ลุกจากท่านั่งยองอย่างช้า ๆ โดยใช้มือช่วยพยุงถ้าจำเป็น

คำถามที่ควรถามแพทย์

• รอยฉีกของฉันเกิดจากการบาดเจ็บหรือจากความเสื่อม
• ฉันมีข้อเข่าเสื่อมร่วมด้วยหรือไม่ และมีผลต่อการเลือกการรักษาอย่างไร
• ในกรณีของฉัน ควรลองฟื้นฟูก่อนหรือควรผ่าตัด และเพราะอะไร
• ถ้าผ่าตัด แพทย์จะเย็บซ่อมหรือตัดส่วนที่ฉีกออก และต่างกันอย่างไร
• ถ้าเย็บซ่อม ฉันต้องจำกัดการงอเข่าและการลงน้ำหนักนานแค่ไหน