หมอนรองข้อเข่าฉีกขาดที่ราก

โรคนี้คืออะไร

หมอนรองข้อเข่าเป็นแผ่นกระดูกอ่อนรูปตัวซี ปลายทั้งสองข้างยึดติดกับกระดูกหน้าแข้งด้วยจุดยึดที่เรียกว่า ราก (meniscal root)

รากนี้สำคัญกว่าที่ชื่อทำให้รู้สึก เวลาคุณลงน้ำหนัก แรงจะพยายามดันหมอนรองให้ปลิ้นออกไปด้านข้าง รากคือสิ่งที่ยึดหมอนรองไว้ให้อยู่กับที่และเปลี่ยนแรงกดให้กลายเป็นแรงตึงตามแนวของหมอนรอง นั่นคือกลไกที่ทำให้แรงกระจายออกไปแทนที่จะกดลงบนจุดเดียว

เมื่อรากขาด กลไกนี้หายไปทั้งหมด หมอนรองจะเลื่อนหลุดออกด้านข้างและแทบทำหน้าที่ไม่ได้เลย แม้เนื้อของหมอนรองเองยังดูปกติในภาพ

อาการ

• ปวดลึก ๆ บริเวณด้านหลังของข้อเข่าด้านใน ซึ่งเป็นตำแหน่งของรากด้านหลังที่พบบ่อยที่สุด
• บางคนได้ยินหรือรู้สึก “ป๊อก” ตอนลุกจากท่านั่งยองหรือก้าวพลาด
• เข่าบวมภายในหนึ่งถึงสองวัน
• ปวดมากขึ้นเวลานั่งยอง งอเข่าลึก ขึ้นลงบันได หรือเดินไกล
• ปวดตอนกลางคืน พบได้บ่อยกว่ารอยฉีกทั่วไป
• ในบางราย เข่าค่อย ๆ โก่งเข้าด้านในมากขึ้น เมื่อเวลาผ่านไป

สิ่งที่ทำให้ภาวะนี้ถูกมองข้ามคือ มักไม่มีอุบัติเหตุรุนแรงนำมาก่อน ผู้ป่วยหลายคนเล่าเพียงว่าลุกจากพื้นแล้วรู้สึกเจ็บขึ้นมา

สาเหตุและปัจจัยเสี่ยง

• อายุ 50 ปีขึ้นไป โดยเฉพาะเพศหญิง
• น้ำหนักตัวที่มาก
• เข่าโก่งเข้าด้านใน ซึ่งทำให้แรงลงที่ข้อด้านในมากกว่าปกติ
• การนั่งยอง คุกเข่า และนั่งพับเพียบเป็นประจำ ซึ่งเป็นท่านั่งที่พบมากในชีวิตประจำวันของคนไทย
• การบาดเจ็บจากกีฬา ในคนอายุน้อย มักพบร่วมกับเอ็นไขว้หน้าขาด

เมื่อไหร่ควรไปพบแพทย์

ควรไปพบแพทย์เมื่อปวดเข่าด้านในลึก ๆ ที่เริ่มขึ้นหลังลุกจากท่านั่งยองหรือก้าวพลาด และไม่ดีขึ้นภายในสองถึงสามสัปดาห์ โดยเฉพาะถ้าคุณอายุมากกว่า 50 ปี

แพทย์วินิจฉัยอย่างไร

การซักประวัติและตรวจร่างกาย จังหวะที่เริ่มมีอาการเป็นเบาะแสสำคัญ แพทย์จะคลำหาจุดกดเจ็บบริเวณด้านหลังของข้อด้านใน ตรวจพิสัยการเคลื่อนไหว และดูแนวของขา

เอกซเรย์ท่ายืนลงน้ำหนัก ใช้ประเมินว่าข้อเข่าเสื่อมไปแล้วแค่ไหน และแนวขาโก่งหรือไม่ ซึ่งเป็นสองสิ่งที่ตัดสินว่าการผ่าตัดจะช่วยได้หรือไม่

MRI เป็นการตรวจที่ยืนยันการวินิจฉัย นอกจากเห็นรอยฉีกที่รากแล้ว ยังเห็นสัญญาณอ้อมที่สำคัญคือ หมอนรองเลื่อนหลุดออกด้านข้าง และบางครั้งเห็นภาวะกระดูกบวมน้ำ ซึ่งบ่งว่ากระดูกกำลังรับแรงมากผิดปกติ

แนวทางการรักษา

การตัดสินใจขึ้นกับสามเรื่อง คือ อายุและการใช้งานของคุณ ข้อเข่าเสื่อมไปแล้วแค่ไหน และ แนวขาโก่งหรือไม่

การรักษาโดยไม่ผ่าตัด

เหมาะกับผู้ที่ข้อเข่าเสื่อมไปมากแล้ว ผู้ที่มีโรคประจำตัวที่ทำให้การผ่าตัดเสี่ยง หรือผู้ที่อาการไม่รบกวนชีวิตประจำวันมาก

• ปรับกิจกรรม ลดการนั่งยอง คุกเข่า และการงอเข่าลึกรับน้ำหนัก
• ลดน้ำหนักตัว ถ้าน้ำหนักเกิน เพราะเป็นสิ่งที่ลดแรงในข้อได้โดยตรง
• ออกกำลังกายและกายภาพบำบัด เน้นกล้ามเนื้อต้นขาและสะโพก
• ยาแก้ปวด ตามที่แพทย์หรือเภสัชกรแนะนำ ควรปรึกษาก่อนใช้เสมอ
• อุปกรณ์ช่วย เช่น ไม้เท้าในช่วงที่ปวดมาก หรือแผ่นรองรองเท้าในบางราย

การผ่าตัด

การเย็บรากกลับ (meniscal root repair) คือการดึงรากที่ขาดกลับไปยึดกับกระดูกด้วยไหมเย็บผ่านรูที่เจาะไว้ในกระดูก ทำผ่านการส่องกล้อง

แพทย์มักพิจารณาในผู้ที่

• อายุไม่มากเกินไปและยังใช้งานเข่ามาก
• ข้อเข่ายังเสื่อมไม่มาก
• แนวขายังไม่โก่งมาก หรือแก้แนวขาไปพร้อมกันได้

หลังผ่าตัดต้องจำกัดการลงน้ำหนักและการงอเข่าลึกเป็นเวลาหลายสัปดาห์ ซึ่งเข้มงวดกว่าการผ่าตัดหมอนรองข้อเข่าแบบอื่น

การตัดส่วนที่เสียออก ทำในบางกรณีที่เย็บกลับไม่ได้ แต่ไม่ได้แก้ปัญหาการกระจายแรง

การแก้แนวขา อาจทำร่วมด้วยในผู้ที่เข่าโก่งเข้าด้านในมาก เพื่อย้ายแรงออกจากด้านที่เสียหาย

การฟื้นตัวและการฟื้นฟู

หลังผ่าตัดเย็บรากกลับ ให้ยึดตามคำแนะนำของแพทย์ผู้ผ่าตัดอย่างเคร่งครัด โดยทั่วไปจะมีข้อจำกัดสามอย่างในช่วงหกสัปดาห์แรก คือจำกัดการลงน้ำหนัก จำกัดองศาการงอเข่า และห้ามงอเข่าลึกขณะรับน้ำหนัก

ท่าที่มักเริ่มได้เร็วคือท่าที่ไม่รับน้ำหนักและไม่งอเข่าลึก

เกร็งกล้ามเนื้อต้นขาในท่านอน

2 รอบ · 10 ครั้ง · ค้างไว้ 5 วินาที

นอนหงายเหยียดขาตรง กดหลังเข่าลงกับพื้นพร้อมเกร็งกล้ามเนื้อหน้าขาให้สะบ้าขยับขึ้นเล็กน้อย ค้างไว้ แล้วผ่อน

ยกขาตรงในท่านอน

2 รอบ · 10 ครั้ง

นอนหงาย งอเข่าอีกข้างตั้งขึ้น เหยียดเข่าข้างที่ผ่าตัดให้ตรง เกร็งหน้าขาแล้วยกขาขึ้นสูงประมาณหนึ่งฝ่ามือ ค้างไว้ 3 วินาที แล้วลดลงช้า ๆ

ข้อสังเกต เข่าต้องตรงตลอด ถ้าเข่างอแสดงว่าหน้าขายังเกร็งไม่พอ

กระดกข้อเท้าขึ้นลง

ทำบ่อย ๆ ตลอดวัน

กระดกข้อเท้าขึ้นและลงช้า ๆ ครั้งละประมาณ 20 ครั้ง ช่วยการไหลเวียนเลือดและลดโอกาสเกิดลิ่มเลือด

งอเข่าในองศาที่แพทย์อนุญาต

10 ครั้ง

นอนหงายหรือนั่งบนเตียง ค่อย ๆ เลื่อนส้นเท้าเข้าหาตัวจนถึงองศาที่แพทย์กำหนดไว้ แล้วเหยียดกลับ

ข้อสังเกต ห้ามงอเกินองศาที่กำหนด แม้จะรู้สึกว่าทำได้

การป้องกันและการดูแลตนเอง

• รักษาน้ำหนักตัวให้เหมาะสม เป็นสิ่งที่ลดแรงในข้อเข่าได้มากที่สุด
• ลดการนั่งยอง คุกเข่า และนั่งพับเพียบ ใช้เก้าอี้เตี้ยหรือม้านั่งแทน
• ลุกจากท่านั่งกับพื้นอย่างช้า ๆ โดยใช้มือช่วยพยุงและไม่บิดเข่า
• ฝึกกล้ามเนื้อต้นขาและสะโพกสม่ำเสมอ
• จัดบ้านให้มีที่นั่งสูงพอ ในห้องน้ำและห้องครัว เพื่อลดการงอเข่าลึกในแต่ละวัน

คำถามที่ควรถามแพทย์

• รอยฉีกของฉันอยู่ที่รากจริงหรือไม่ และหมอนรองเลื่อนหลุดไปแล้วแค่ไหน
• ข้อเข่าของฉันเสื่อมไปมากแค่ไหน และแนวขาของฉันโก่งหรือไม่
• ในกรณีของฉัน การเย็บรากกลับจะช่วยได้แค่ไหน
• ถ้าผ่าตัด ฉันต้องจำกัดการลงน้ำหนักและการงอเข่านานแค่ไหน
• ถ้าไม่ผ่าตัด ข้อเข่าของฉันมีแนวโน้มเป็นอย่างไรในอีกห้าถึงสิบปี