ปวดร้าวลงขา

โรคนี้คืออะไร

เส้นประสาทที่ไปเลี้ยงขาออกจากไขสันหลังบริเวณหลังส่วนล่าง แล้วรวมกันเป็นเส้นประสาทเส้นใหญ่ที่ทอดลงไปตามด้านหลังของขา เมื่อเส้นประสาทเหล่านี้ถูกกดหรือถูกระคายเคือง คุณจะรู้สึกปวดไปตามแนวที่เส้นประสาทนั้นไปเลี้ยง ไม่ใช่แค่ตรงจุดที่เกิดปัญหา

นี่คือเหตุผลที่ปัญหาอยู่ที่หลัง แต่คุณรู้สึกปวดที่น่องหรือเท้า

คำว่าปวดร้าวลงขาเป็นชื่อของอาการ ไม่ใช่ชื่อของโรค สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือหมอนรองกระดูกสันหลังที่ปลิ้นออกมากดเส้นประสาท รองลงมาคือโพรงกระดูกสันหลังที่ตีบแคบลงตามอายุ

อาการ

• ปวดเป็นแนวยาว จากหลังส่วนล่างหรือก้น ลงไปตามด้านหลังหรือด้านข้างของขา มักเลยเข่าลงไป
• ปวดข้างเดียว เป็นส่วนใหญ่
• ชาหรือรู้สึกซ่า ตามแนวเดียวกัน อาจลงไปถึงปลายเท้า
• ปวดมากขึ้นเวลาไอ จาม หรือเบ่ง
• ปวดมากขึ้นเวลานั่งนาน ในกรณีที่เกิดจากหมอนรองกระดูก
• ปวดมากขึ้นเวลาเดินหรือยืนนาน และดีขึ้นเมื่อนั่งหรือก้มตัว ในกรณีที่เกิดจากโพรงกระดูกสันหลังตีบ
• ในบางราย ขาอ่อนแรง เช่น ยกปลายเท้าไม่ขึ้น หรือเขย่งไม่ได้

สาเหตุและปัจจัยเสี่ยง

• หมอนรองกระดูกสันหลังปลิ้นออกมากดเส้นประสาท พบบ่อยที่สุดในช่วงอายุ 30–50 ปี
• โพรงกระดูกสันหลังตีบแคบ จากความเสื่อมตามอายุ พบบ่อยขึ้นหลังอายุ 60 ปี
• กระดูกสันหลังเคลื่อน
• กล้ามเนื้อสะโพกที่กดเส้นประสาท
• สาเหตุที่พบไม่บ่อยแต่สำคัญ เช่น การติดเชื้อหรือเนื้องอก ซึ่งเป็นเหตุผลที่แพทย์ตรวจหาสัญญาณเตือน

ปัจจัยที่เพิ่มโอกาส ได้แก่ อายุ น้ำหนักตัวที่มาก งานที่ต้องยกของหนักหรือบิดตัวซ้ำ ๆ การนั่งนาน และการสูบบุหรี่

เมื่อไหร่ควรไปพบแพทย์

นอกเหนือจากนั้น ควรไปพบแพทย์เมื่อปวดร้าวลงขานานเกินสี่ถึงหกสัปดาห์โดยไม่ดีขึ้น ปวดจนทำงานหรือนอนไม่ได้ หรือมีอาการอ่อนแรงที่ขาแม้เพียงเล็กน้อย

แพทย์วินิจฉัยอย่างไร

การซักประวัติและตรวจร่างกาย แพทย์จะถามว่าปวดลงไปถึงระดับไหน ชาตรงไหน อะไรทำให้แย่ลง แล้วตรวจกำลังของกล้ามเนื้อขา ความรู้สึกตามแนวผิวหนัง รีเฟล็กซ์ และท่าทดสอบที่ดึงเส้นประสาท ผลการตรวจจะบอกได้ว่าน่าจะเป็นเส้นประสาทระดับใด

การตรวจภาพ ไม่จำเป็นในช่วงแรกถ้าไม่มีสัญญาณเตือน เพราะผลมักไม่เปลี่ยนการรักษา MRI มีประโยชน์เมื่ออาการไม่ดีขึ้น มีอาการอ่อนแรง หรือกำลังพิจารณาการฉีดยาหรือการผ่าตัด

การตรวจการนำกระแสประสาท ใช้ในบางราย เพื่อแยกจากปัญหาของเส้นประสาทส่วนปลาย

แนวทางการรักษา

การรักษาโดยไม่ผ่าตัด

ผู้ป่วยส่วนใหญ่ดีขึ้นด้วยการดูแลแบบไม่ผ่าตัด แม้จะใช้เวลานานกว่าที่หลายคนคาดไว้

• ขยับตัวต่อ และกลับไปทำกิจวัตรทีละน้อย หลีกเลี่ยงเฉพาะท่าที่ทำให้ปวดร้าวลงขามากขึ้นชัดเจน
• ยาแก้ปวด พาราเซตามอลและยาต้านการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ ในบางรายแพทย์อาจพิจารณายากลุ่มที่ใช้กับอาการปวดจากเส้นประสาท ยาทุกกลุ่มมีข้อควรระวังต่างกัน ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้เสมอ
• กายภาพบำบัด ช่วยลดความปวด ฝึกท่าทางที่ไม่กระตุ้นอาการ และค่อย ๆ เพิ่มความทนทาน
• การฉีดยาเข้าโพรงกระดูกสันหลัง เป็นการตัดสินใจของแพทย์ มักพิจารณาเมื่อความปวดรุนแรงและเป็นอุปสรรคต่อการฟื้นฟู

การผ่าตัด

แพทย์จะพิจารณาผ่าตัดเมื่อ

• มีอาการอ่อนแรงที่ชัดเจนและเป็นมากขึ้น
• ปวดรุนแรงจนทำอะไรไม่ได้ และไม่ดีขึ้นหลังดูแลด้วยวิธีอื่นมาแล้วประมาณหกถึงสิบสองสัปดาห์
• มีภาวะเส้นประสาทมัดล่างสุดถูกกดทับ ซึ่งต้องผ่าตัดเร่งด่วน

การผ่าตัดที่ทำบ่อยคือการเอาส่วนของหมอนรองกระดูกที่กดเส้นประสาทออก หรือการขยายโพรงกระดูกสันหลังที่ตีบ การผ่าตัดมักช่วยเรื่องอาการที่ขาได้ดีกว่าอาการปวดหลัง ซึ่งเป็นสิ่งที่ควรถามให้ชัดก่อนตัดสินใจ

การฟื้นตัวและการฟื้นฟู

ทำเท่าที่ไม่ทำให้อาการร้าวลงขามากขึ้น ถ้าท่าใดทำให้ปวดร้าวลงต่ำกว่าเดิม ให้หยุดท่านั้น

นอนคว่ำยันตัวขึ้นบนศอก

เริ่มจาก 5 ครั้ง · ค้างไว้ 10 วินาที

นอนคว่ำ วางศอกทั้งสองข้างไว้ใต้ไหล่ ยันตัวช่วงบนขึ้นเบา ๆ โดยให้สะโพกยังแนบพื้น ค้างไว้ แล้วลดลง

ข้อสังเกต ถ้าอาการที่ขาถอยกลับขึ้นมาใกล้หลังมากขึ้น ถือเป็นสัญญาณที่ดี ถ้าลงต่ำกว่าเดิมให้หยุด

เลื่อนเส้นประสาทในท่านั่ง

ข้างละ 10 ครั้ง

นั่งบนเก้าอี้ ก้มคอลงเล็กน้อยพร้อมเหยียดเข่าข้างที่ปวดออกไปช้า ๆ แล้วงอเข่ากลับพร้อมเงยคอขึ้น ทำเป็นจังหวะช้า ๆ

ข้อสังเกต ท่านี้ให้รู้สึกตึงเบา ๆ เท่านั้น ห้ามทำจนปวดแปลบ

ยกสะโพก

2 รอบ · 10 ครั้ง

นอนหงายชันเข่า เท้าราบกับพื้น เกร็งก้นแล้วยกสะโพกขึ้นจนลำตัวกับต้นขาเป็นเส้นตรง ค้างไว้ 3 วินาที แล้วลดลงช้า ๆ

เดิน

วันละ 20–30 นาที

เดินในระยะที่ไม่ทำให้อาการที่ขาแย่ลง แบ่งเป็นช่วงสั้น ๆ ได้ แล้วค่อย ๆ เพิ่มระยะ

การป้องกันและการดูแลตนเอง

• ยกของโดยพับสะโพกและงอเข่า ไม่ก้มหลัง ถือของให้ชิดลำตัว และห้ามบิดตัวขณะยก
• ลุกเปลี่ยนท่าทุก 30–60 นาที ถ้าต้องนั่งนาน
• ออกกำลังกายสม่ำเสมอ โดยเฉพาะการเดินและการฝึกกล้ามเนื้อลำตัวและสะโพก
• รักษาน้ำหนักตัวให้เหมาะสม และไม่สูบบุหรี่
• นอนในท่าที่สบายที่สุดสำหรับคุณ หลายคนสบายขึ้นเมื่อนอนตะแคงและวางหมอนไว้ระหว่างเข่า

คำถามที่ควรถามแพทย์

• อาการของฉันน่าจะเกิดจากเส้นประสาทระดับใด และจากสาเหตุอะไร
• ฉันมีอาการอ่อนแรงที่ต้องเฝ้าระวังหรือไม่
• จำเป็นต้องทำ MRI ตอนนี้หรือไม่ และผลจะเปลี่ยนการรักษาอย่างไร
• ควรดีขึ้นภายในกี่สัปดาห์ และควรกลับมาพบแพทย์เมื่อไหร่
• ฉันควรทำท่าบริหารแบบไหน และควรเลี่ยงท่าใด