ข้อศอกด้านนอกอักเสบ (ข้อศอกเทนนิส)

โรคนี้คืออะไร

กล้ามเนื้อที่ทำหน้าที่กระดกข้อมือขึ้นและเหยียดนิ้ว อยู่ที่ด้านนอกของท้องแขน ปลายบนของกล้ามเนื้อกลุ่มนี้มารวมกันเป็นเอ็นเส้นเดียวที่เกาะกับ ปุ่มกระดูกด้านนอกของข้อศอก

ทุกครั้งที่คุณกำมือ ยกของ บิดลูกบิด หรือใช้เมาส์ กล้ามเนื้อกลุ่มนี้ต้องทำงานเพื่อตรึงข้อมือไว้ แรงทั้งหมดจึงผ่านจุดเกาะเล็ก ๆ จุดเดียว

เมื่อปริมาณการใช้งานมากกว่าที่เอ็นจะปรับตัวทัน เนื้อเอ็นตรงจุดเกาะจะเริ่มเสื่อมสภาพ เส้นใยเรียงตัวไม่เป็นระเบียบ นี่คือภาวะที่เรียกกันว่าข้อศอกเทนนิส

อาการ

• ปวดตรงปุ่มกระดูกด้านนอกของข้อศอก กดแล้วเจ็บตรงจุดชัดเจน
• ปวดร้าวลงท้องแขนด้านนอก ไปทางข้อมือ
• ปวดเวลากำมือ ยกของ บิดลูกบิด บิดผ้า หรือจับมือทักทาย
• ปวดเวลากระดกข้อมือขึ้นต้านแรง เช่น ยกกาน้ำ หรือยกถ้วยกาแฟ
• แรงกำมือลดลง ซึ่งมักเป็นเพราะปวด ไม่ใช่เพราะกล้ามเนื้ออ่อนแรงจริง
• โดยทั่วไป ไม่บวม ไม่แดง และข้อศอกยังงอเหยียดได้สุด

สาเหตุและปัจจัยเสี่ยง

• งานที่ต้องกำ บิด หรือกระดกข้อมือซ้ำ ๆ เช่น ช่างไม้ ช่างซ่อม แม่ครัว งานพิมพ์ งานบ้าน
• การเพิ่มปริมาณกิจกรรมใหม่เร็วเกินไป เช่น เพิ่งเริ่มทำสวน ทาสีบ้าน หรือเล่นกีฬาแร็กเกต
• อุปกรณ์หรือเทคนิคที่ไม่เหมาะ เช่น ด้ามจับเล็กเกินไป ไม้แร็กเกตที่หนักหรือขึงตึงเกินไป
• อายุ 35–55 ปี
• การสูบบุหรี่ และโรคประจำตัวบางอย่าง เช่น เบาหวาน

เมื่อไหร่ควรไปพบแพทย์

นอกจากนี้ ควรไปพบแพทย์เมื่ออาการไม่ดีขึ้นหลังปรับกิจกรรมและฝึกมาแล้วประมาณหกถึงแปดสัปดาห์ ปวดจนทำงานไม่ได้ หรือปวดข้อศอกทั้งสองข้าง

แพทย์วินิจฉัยอย่างไร

การวินิจฉัยอาศัยประวัติและการตรวจร่างกายเป็นหลัก แพทย์จะกดหาจุดเจ็บที่ปุ่มกระดูกด้านนอก แล้วให้คุณกระดกข้อมือหรือเหยียดนิ้วกลางต้านแรง ซึ่งจะกระตุ้นอาการที่ตำแหน่งเดิม

แพทย์จะตรวจคอและเส้นประสาทด้วย เพราะอาการปวดข้อศอกด้านนอกบางกรณีมาจากเส้นประสาทที่คอ หรือจากเส้นประสาทที่ถูกกดในท้องแขน

เอกซเรย์ ไม่จำเป็นในผู้ป่วยส่วนใหญ่ ใช้เมื่อสงสัยข้อเสื่อมหรือมีประวัติบาดเจ็บ

อัลตราซาวด์หรือ MRI ใช้ในรายที่อาการไม่ดีขึ้นตามที่ควร หรือเมื่อสงสัยการฉีกขาดของเอ็น

แนวทางการรักษา

การรักษาโดยไม่ผ่าตัด

ผู้ป่วยส่วนใหญ่ดีขึ้นโดยไม่ต้องผ่าตัด แม้จะใช้เวลานาน

ปรับกิจกรรม ลดงานที่กระตุ้นอาการลงชั่วคราว แต่ ไม่หยุดใช้แขนสนิท เพราะการพักอย่างเดียวทำให้เอ็นอ่อนแอลง

การฝึกแบบมีแรงต้าน โดยเน้นจังหวะผ่อนกลับลงช้า ๆ เป็นการรักษาที่มีหลักฐานสนับสนุนดีที่สุด และเป็นสิ่งที่เปลี่ยนเนื้อเอ็นได้จริง

ปรับเครื่องมือและเทคนิค ใช้ด้ามจับที่ใหญ่ขึ้น ลดน้ำหนักของอุปกรณ์ และยกของโดยหงายฝ่ามือขึ้นแทนการคว่ำ

สายรัดข้อศอก รัดต่ำกว่าจุดที่เจ็บประมาณ 2–3 เซนติเมตร ช่วยลดความปวดในบางคน ใช้ควบคู่กับการฝึก

ยาแก้ปวด ใช้ในช่วงสั้น ๆ เพื่อให้เริ่มฝึกได้ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้เสมอ

การฉีดสเตียรอยด์ ลดความปวดได้ในระยะสั้น แต่ผลระยะยาวอาจแย่กว่าการไม่ฉีด และมีความเสี่ยงต่อเนื้อเอ็น จึงไม่ใช่การรักษาแรก เป็นการตัดสินใจของแพทย์

การผ่าตัด

พบไม่บ่อย แพทย์จะพิจารณาเมื่อดูแลด้วยวิธีอื่นอย่างเต็มที่มาแล้วอย่างน้อยหกถึงสิบสองเดือนแต่ยังปวดจนกระทบการทำงาน การผ่าตัดคือการเอาเนื้อเอ็นที่เสื่อมสภาพออกและซ่อมจุดเกาะ มีระยะฟื้นตัวหลายเดือน

การฟื้นตัวและการฟื้นฟู

ทำวันละครั้ง อย่างน้อย 12 สัปดาห์ ปวดระหว่างทำในระดับพอทนได้ถือว่ายอมรับได้ ตราบใดที่หายภายในเช้าวันถัดไป

กระดกข้อมือขึ้นแบบผ่อนกลับช้า

3 รอบ · 15 ครั้ง

นั่งวางท้องแขนบนโต๊ะ คว่ำฝ่ามือลงและให้ข้อมือยื่นพ้นขอบโต๊ะ ถือน้ำหนักเบาไว้ ใช้มืออีกข้างช่วยยกข้อมือขึ้นจนสุด แล้วปล่อยมือช่วยออกและลดข้อมือลงเองช้า ๆ นับ 3 วินาที

ข้อสังเกต หัวใจอยู่ที่จังหวะลง ไม่ใช่จังหวะขึ้น เริ่มจากน้ำหนักเบามาก เช่น ขวดน้ำเล็ก

บิดผ้าขนหนู

3 รอบ · 10 ครั้ง

ถือผ้าขนหนูม้วนไว้ด้วยมือทั้งสองข้าง บิดผ้าไปในทิศทางตรงข้ามกันช้า ๆ เหมือนบิดผ้าให้แห้ง แล้วคลายกลับ

ข้อสังเกต ให้จังหวะคลายกลับช้ากว่าจังหวะบิด

ยืดกล้ามเนื้อท้องแขนด้านนอก

ข้างละ 3 ครั้ง · ค้างไว้ 30 วินาที

เหยียดแขนข้างที่ปวดไปข้างหน้าจนศอกตรง คว่ำฝ่ามือลง ใช้มืออีกข้างกดหลังมือลงเบา ๆ จนรู้สึกตึงที่ท้องแขนด้านนอก

ข้อสังเกต ทำก่อนและหลังการฝึกทุกครั้ง

บีบลูกบอลนุ่ม

3 รอบ · 15 ครั้ง · ค้างไว้ 3 วินาที

ถือลูกบอลนุ่มหรือผ้าม้วน บีบค้างไว้ 3 วินาที แล้วคลาย ทำในท่าที่ข้อศอกงอเล็กน้อยและฝ่ามือหงายขึ้น

ข้อสังเกต ถ้าปวดมากขึ้นในท่าคว่ำมือ ให้ทำในท่าหงายมือก่อน

การป้องกันและการดูแลตนเอง

• ยกของโดยหงายฝ่ามือขึ้น แทนการคว่ำมือ เพราะลดแรงที่จุดเกาะของเอ็น
• ใช้ด้ามจับที่ใหญ่และนุ่มขึ้น สำหรับเครื่องมือที่ใช้บ่อย
• พักและเปลี่ยนท่าทุก 30–60 นาที เมื่อทำงานที่ต้องกำหรือบิดซ้ำ ๆ
• เพิ่มปริมาณกิจกรรมใหม่ทีละน้อย โดยเฉพาะงานที่ทำครั้งเดียวทั้งวัน เช่น ทาสีบ้านหรือทำสวน
• ฝึกกล้ามเนื้อท้องแขนและไหล่ให้แข็งแรง เพราะไหล่ที่แข็งแรงช่วยลดภาระที่ข้อศอก
• จัดโต๊ะทำงานให้ข้อศอกมีที่พัก และข้อมืออยู่ในแนวตรง

คำถามที่ควรถามแพทย์

• อาการปวดข้อศอกของฉันมาจากเอ็นที่จุดเกาะจริงหรือไม่ และมาจากคอหรือเส้นประสาทด้วยหรือเปล่า
• ฉันควรลดกิจกรรมอะไรบ้าง และควรลดนานแค่ไหน
• ควรฝึกท่าไหน วันละกี่ครั้ง และควรใช้น้ำหนักเท่าไร
• สายรัดข้อศอกจะช่วยฉันได้ไหม และควรรัดตรงไหน
• ควรทำโปรแกรมฝึกนานเท่าไรก่อนตัดสินว่าได้ผลหรือไม่